woensdag 01 juli 2020 09:12

Verslaving in vijf beelden: online preventiemodule in de kijker

Heel wat leerkrachten hadden tijdens het derde trimester een projectdag of lessenreeks ingepland rond het thema drugs. Corona gooide roet in het eten. Speciaal voor hen ontwikkelde team Preventie een online module Unplugged (1), met kant-en-klaarmateriaal om via afstandsleren aan te bieden. Bovendien werd werk gemaakt van een online module over verslaving.

De online module over verslaving - een 20 minuten durende PowerPoint met voice-over - legt leerkrachten bondig en helder uit wat verslaving is, zonder daarbij talloze theorieën uit de doeken te doen. Team Preventie gebruikt hiervoor vijf beelden. Doorheen de module leren ze dat verslaving veel gezichten kent, niet het gevolg is van een zwakke persoonlijkheid, dat het over de hersenen gaat maar ook over uit de hand gelopen gewoontes en over connectie met anderen. Met deze inzichten kunnen leerkrachten de thematiek bij hun leerlingen op een metaforische manier bijbrengen.

Zeg gewoon nee

Zeg gewoon nee tegen drugs, een vaak gebruikt cliché. Het is de quote uit een campagne van Nancy Reagan die de wereld zou rondgaan en de belichaming zou worden van de oorlog tegen drugs. Het zou het beeld over drugs en drugverslaving bepalen in de decennia die op de jaren 80 volgden. Mensen die gebruiken werden, aldus critici, als zwak bestempeld. Verslaving als karakterzwakte was geboren. Dit idee is nu nog vaak aanwezig, ondanks evidentie van het tegendeel. Het contrast tussen de gelaagde en ontschuldigende visie op verslaving vanuit de wetenschap en de eerder stigmatiserende, gesimplificeerde en beschuldigende publieke opinie wordt, naar mijn aanvoelen, door een geïndividualiseerde samenleving groter.

stereotiep

Beeld 1: een stereotiep idee van de junkie

De verslaafde bestaat niet. Er wordt al snel een beeld geschetst van iemand die verslaafd is: een (hard)druggebruiker, op straat levend, mager, verwaarloosd. Het clichématig beeld van een junkie is niet alleen onjuist, het houdt ook risico's in. Het zorgt ervoor dat mensen zich lang niet identificeren met dat éénzijdig beeld van de zwakkeling. Ze vragen minder snel hulp, ervaren taboe, verzwijgen of minimaliseren hun gebruik lang. Ook jongeren koppelen dat beeld niet aan hetgeen ze zien gebeuren in vriendengroepen, terwijl er misschien een vriend is die problematisch gebruikt.

De kernboodschap hier is dat verslaving weinig te maken heeft met een zwakke wil op zich. Bepaalde karaktereigenschappen, zoals impulsiviteit of angst, kunnen natuurlijk wel een rol spelen in het experimenteren en na een tijdje kan er iets ontstaan waar vaak naartoe gerefereerd wordt als de verslaafde persoonlijkheid, waar onmiddellijke behoeftebevrediging een onderdeel van uitmaakt.

De metafoor van het tandwiel

Of en als iemand in de problemen komt door drugs hangt van veel zaken af. We stellen dit mechanisme, dat klassiek gekend is als het bio-spycho-sociaal model of het mens-middel-milieu model, voor aan de hand van drie tandwielen. Elk tandwiel staat voor bepaald iets en staat in verbinding met de ander: de mens, het product en de context.

tandwiel

Beeld 2: de interactie tussen het individu, het middel en de omgeving

Karaktereigenschappen zijn al aanwezig in de adolescentie, maar bij sommigen zijn ze nog prominenter aanwezig. Als dit gecombineerd wordt met een stresserende gebeurtenis (bv. vechtscheiding van de ouders) kan er een situatie ontstaan waarbij middelen gebruikt worden om het ongemak dat dit heeft veroorzaakt (op korte termijn althans) weg te moffelen. Het punt hier: of en in hoeverre iemand in de problemen komt met drugs hangt van verschillende factoren af. Hoe de tandwielen inhaken op elkaar. Niet alleen het product speelt dus een rol, hoewel er lang (ook vandaag nog) op deze manier naar middelenmisbruik werd gekeken.

Rattenkooi

Dat het over veel meer gaat dan enkel het middel wijst het derde beeld uit, een rattenkooi. Veel van de misvattingen over verslaving komen voort uit experimenten uitgevoerd in de vroegere periode van de twintigste eeuw. In deze experimenten werd een rat in een kooi gestopt met twee waterflessen: één met en één zonder drugs (heroïne of cocaïne). De uitkomst was simpel: de rat ging dwangmatig drinken aan het met drugs verrijkte water. Het versterkte de impact van de politieke visie op verslaving. Later kwam er toenemende aandacht voor de omstandigheden waarin de experimenten plaatsvonden: de rat werd in een lege kooi gestopt, zonder veel om handen. De onderzoekers bouwden daarop grote kooien met veel andere ratten, kaas, gekleurde ballen, tunnels, … en ook de twee waterflessen. In de nieuwe opstelling gingen de ratten het drugwater niet of toch veel minder verkiezen. De kernboodschap bij dit beeld luidt: naast de chemische weerhaken die drugs in onze hersenen als een soort netwerk opbouwen en ons verslaafd maken, is er een sociale component. Wat als verslaving een reactie is op het soort kooi waarin je zit? 

rattenkooi

Beeld 3: de rattenkooi als beeld om het belang van connectie te benadrukken

In een TED-talk met de boude titel: “Alles wat u denkt te weten over verslaving is fout “ stelt Johann Hari dat verslaving vooral veroorzaakt wordt door de afwezigheid van verbinding met anderen. Het middel is daarbij van minder belang. De kern van zijn boodschap is: het tegenovergestelde van verslaving is verbinding. Dit is ook hoe wij erover denken. Het hebben van een passie, een goed netwerk van vrienden, … is cruciaal in (de preventie van) verslaving.

Paard en ruiter

Het volgende beeld werd de laatste jaren een populaire metafoor om impliciete cognitie, onbewuste hersenenprocessen in verslavingsgedrag, te visualiseren. Het wordt geregeld in psycho-educatie gebruikt door hulpverleners. Het centrale idee is dat ook al heb je goede voornemens gemaakt, je vaak snel terug in je oude gewoontes verzeilt, in gebruik. Machteloosheid, boosheid, teleurstelling, schaamte, allerhande emoties komen dan op je af. Alsof je niet genoeg wilskracht en doorzettingsvermogen hebt. Inzicht in waarom willen veranderen niet genoeg is om het ook vol te houden is erg belangrijk. 

paard ruiter

Beeld 4: het belang van onbewuste hersenprocessen

Ons gedrag komt, sterk versimpeld, tot stand door een samenspel van twee denksystemen: het automatische systeem en het bewuste systeem. We stellen dit voor als het paard (automatische systeem) en zijn ruiter (bewuste systeem). Deze twee denksystemen zijn gelinkt aan onze hersenen. Je zou kunnen stellen dat het paard voor je limbische systeem, belangrijk voor onder andere motivatie en gewoontes, staat en de ruiter voor de neocortex, het deel belangrijk voor onder andere zelfsturing en reflectie. Bij impulsieve leerlingen met een sterk paard en een zwakke ruiter is het moeilijk om aan verleidingen te weerstaan. Het paard wordt sterker en slaat makkelijker op hol. De ruiter wordt verzwakt en heeft er meer moeite mee om het paard op de weg te houden.

Het bospad en de snelweg

Verslaving is, vanuit neurobiologisch standpunt, een uiting van een verstoorde hersenactiviteit. De herhaalde blootstelling aan drugs maakt mensen extra gevoelig voor signalen die naar het product of de context (park, straat, bepaald persoon, …) verwijzen. Die signalen lokken een verlangen uit en tegelijkertijd het idee dat het product erg belangrijk is; dat men het nodig heeft.

hersenactiviteit

Beeld 5: metafoor voor verstoorde hersenactiviteit

We gebruiken de metafoor van het bospad en de snelweg om dit te duiden. Iemand die nooit gebruikt heeft en een verlangen voelt of nieuwsgierig is naar gebruik heeft vele afleidingsmogelijkheden. Denk aan een bos met vele bomen. Iemand die langdurig gebruikt zal het veel moeilijker vinden om de bevrediging uit te stellen of op zoek te gaan naar afleiding. Er zijn in de hersenen al paden aangelegd naar het gebruik, een bospad. Via een bos vol bomen -en dus alternatieve routes- ga je, via gebruik, over naar een bospad en uiteindelijk, na lang en veel gebruik, naar een autosnelweg waarvan de bomen helemaal verdwenen zijn. Er is dan maar één route meer van A (nadenken en zin hebben in) naar B (gebruiken). Onmiddellijke behoeftebevrediging dus.

Giovanni Laleman (juni 2020)

 

 

Bronnen
Het gekaapte brein. Verslavingsgedrag beter begrijpen. (Paul Van Deun, 2018)
Waarom is een verslaving moeilijk te doorbreken? Twee systemen in één hoofd. (VAD, 2019)
Slaaf van het onbewuste. (Reinout Wiers, 2007)
Chasing the Scream. The First and Last Days of the War on Drugs. (Johann Hari, 2016)

 

Aanverwante info
Visie op verslaving
FAQ over verslaving

 

[1] Unplugged is drugpreventiemateriaal voor het secundair onderwijs, ontwikkeld door De Sleutel . Zie: www.diekeure.be/nl-be/educatief/secundair-onderwijs/unplugged

 

Latest from Paul De Neve

back to top