De Sleutel Logo

Werken met de veranderingscirkel

In de verslavingszorg wordt gedragsverandering vaak bekeken vanuit het 'transtheoretisch model'. Dit model reikt een vereenvoudigd kader aan dat hulpverleners én cliënten helpt begrijpen hoé mensen hun gedrag veranderen. Concreet gebeurt dit door het verloop van gedragsverandering in fasen in te delen.

Het transtheoretisch model, oorspronkelijk van Prochaska en Diclemente, onderscheidt volgende fasen van gedragsverandering.  

  • de fase van voorbeschouwing: gekenmerkt door probleemontkenning,
  • de fase van beschouwing: gekenmerkt door erkenning van een probleem maar niet van de nood tot verandering,
  • de beslissingsfase: gekenmerkt door het al dan niet overtuigd zijn van de nood tot gedragsverandering. In deze fase wordt een keuze gemaakt tot wel of geen gedragsverandering.
  • de actie fase: gekenmerkt door het nemen van stappen of initiatieven om het probleemgedrag te veranderen.
  • de fase van behoud: gekenmerkt door stappen of initiatieven, die erop gericht zijn om de bereikte gedragsverandering te behouden.

Voorts stelt het model ook, dat het doorlopen van deze fasen cyclisch verloopt. Dit betekent dat de ene fase niet altijd automatisch op de vorige aansluit en dat terugval naar een eerdere fase niet wordt uitgesloten.

Het model lokte in 2005 een actief debat uit, omdat sommigen - overigens terecht - twijfelden aan de evidentie dat cliënten in actie brengen automatisch zou leiden tot gedragsverandering. Anderen vonden onvoldoende evidentie voor dit model om het kiezen van interventies daarop te steunen. Bijna alle argumenten tegen het model hingen toen sterk samen met een actieve zoektocht naar manieren om bepaalde niveaus van zorg te kunnen koppelen (matchen) aan bepaalde kenmerken van cliënten of omgekeerd. Echter, de pogingen tot matchen staan vandaag op een laag pitje. Er wordt weinig evidentie voor gevonden.

Dit vooral theoretische debat ten spijt, voor de praktijk bleef het mooie, en ook meest bruikbare aan het fasenmodel van veranderingsbereidheid, dat het gedragsverandering niet als een alles of niets verhaal benadert. Het biedt én aan de hulpverleners én aan personen die om hulp vragen een gemeenschappelijke taal om over gedragsverandering te spreken. Het laat toe over verdere begeleidingsmogelijkheden en beperkingen te onderhandelen. Het model identificeerde immers ook een aantal processen, dat mensen helpt om van de ene fase naar een andere fase over te gaan. Men maakt daarbij onderscheid tussen cognitieve - dus vooral op denken gebaseerde - en gedragsmatige - dus vooral op gedrag gebaseerde - processen. Op denken gebaseerde processen zijn ondermeer: de bewustwording, de emotionele opluchting, het herbeoordelen van zichzelf en de omgeving, sociale bevrijding. Typische gedragsprocessen zijn: stimuluscontrole, tegen conditionering, positieve bekrachtiging, zelfbevrijding, helpende relaties.

velasquez  Illustratie groepsbehandeling bij middelenmisbruik: Waar sta ik?

 Bron:Velasquez e.a. © 2006 Harcourt Book Publishers

Velasquez et al ontwikkelden een volledige handleiding voor groepsbehandeling bij middelenmisbruik, gericht op het stap voor stap veranderen in overeenstemming met het transtheoretische model. Modellen bieden immers het voordeel dat ze een kader bieden om iets wat moeilijk tastbaar is - zoals de motivatie tot veranderen - op een of andere manier te vatten en/ of meetbaar te maken. Het is dan ook niet te verwonderen dat verschillende instrumenten werden ontwikkeld om motivatie en veranderingsbereidheid te meten, allemaal gebaseerd op dit model. De voor- en nadelen van élk van die instrumenten, gaande van algoritmes over zelf beoordelingsschalen tot de zogenaamde "veranderingsbereidheid meter", komen uitgebreid aan bod in een artikel van Carey et al. Het meest gebruikte instrument in Europa is de 'Readiness to Change Questionnaire (RCQ)'. Carey et al waardeerden deze RCQ wegens zijn heldere theoretische basis en betrouwbaarheid, ondermeer ook in medische settings, waar personen niet in de eerste plaats hulp komen vragen voor een drugprobleem. Dergelijke setting is een typische context voor kortdurende interventies, waar men op korte tijd het haalbare maximum voor verandering zou kunnen, willen en/of moeten realiseren. Het instrument is één van de weinige dat ook in het Nederlands gevalideerd werd én dit, niet alleen voor alcohol, maar ook voor andere drugs. Het biedt heel wat kansen om écht met de veranderingscirkel aan de slag te gaan in de begeleidingspraktijk én verandering zichtbaar te maken in de eerste plaats voor de cliënt.

Ingrediënten voor terugkoppeling

Wanneer de RCQ wordt gebruikt, vragen we voorafgaandelijk best aan de persoon hoeveel dagen hij/zij een middel heeft gebruik in een voorbije periode. Dat kan een jaar, een maand of een week zijn, naargelang de omstandigheden. Bij herhaalde invulling moet wel telkens dezelfde periode worden aangehouden. Daarnaast kan de persoon ook noteren hoeveel hij/zij van iets gebruikt, telkens wanneer het middel wordt gebruikt. Alleen al maar dit vragen en/of bijhouden, kan iemand die gebruikt helpen: het geeft de persoon een meer realistische kijk op het eigen gebruik. Het zet twee belangrijke denkprocessen in gang in het licht van verandering: bewustwording en het herbeoordelen van zichzelf.

Door op regelmatige basis te vragen naar het aantal dagen gebruik en/of de hoeveelheid gebruik per keer, wordt verandering ook zichtbaar ten aanzien van de cliënt. Wanneer er nog gebruikt wordt maar minder dagen, kleinere hoeveelheden en/of minder middelen is er al sprake van positief gedrag. Dit zichtbaar maken werkt als een positieve bekrachtiging. Bovendien laat het de cliënt ook toe toetsbare doelen te stellen voor zichzelf voor een volgende periode.

De RCQ-vragenlijst zelf bevat twaalf vragen, waarbij elke vraag verwijst naar de aard van de veranderingsprocessen die actief zijn bij een persoon op het vlak van gebruik. Op basis van de antwoorden op elk van die vragen, kan men theoretisch nagaan of iemand in voorbeschouwing of beschouwing versus in actie is. Maar het specifieke antwoord op elke vraag is minstens even belangrijk. Samen met een niet beoordelende voorstelling van de resultaten, wordt zichtbaar gemaakt of en in welke richting er een evolutie is (zie Figuur).

verandering

De terugkoppeling op een ingevulde vragenlijst ten aanzien van de cliënt wordt daarom niet beperkt tot het toekennen van een veranderingsfase. Dat zou teveel lijken op een alles of niets verhaal, waar de cliënt niet veel boodschap aan heeft. Immers, bij personen die niet in actie zijn, kunnen wel gunstige veranderingsprocessen gaande zijn. Het zichtbaar maken daarvan herstelt het geloof of vertrouwen van de persoon dat verandering wel degelijk mogelijk is. Het kan mogelijk leiden tot emotionele opluchting, positieve bekrachtiging én een meer vertrouwen in de hulpverleningsrelatie.

Tot slot, de doeltreffendheid van het werken met de veranderingscirkel en de terugkoppeling ten aanzien van de cliënt wordt nog versterkt, wanneer dit gebeurt in overeenstemming met de geest en de principes van de motiverende gespreksvoering. Ook het omgekeerde is waar: de doeltreffendheid van motiverende gespreksvoering wordt versterkt door het gebruiken van zo’n meetinstrument met feedback.

 

Veerle Raes, dienst wetenschappelijk onderzoek en kwaliteitszorg

Gent, 31 mei 2010

 

Reageer: redactie@desleutel.be

Zij die hierover meer willen lezen, bevelen we volgende literatuur aan:

Carey K.B., Purnine D.M., Maisto S.A., Carey M.P. (1999). Assessing Readiness to Change Substance Abuse: A critical Review of Instruments. Clinical Psychology: Science and Practice, 6 (3), 245-266

Diclemente C.C. (2005). A premature obituary for the transtheoretical model: a comment on West. Addiction, 100, 1046-1048.

Dom G., Raes V., De Wilde B., van den Brink W. (2004). Meetinstrumenten bij stoornissen in het gebruik van middelen. [Instruments measuring substance use disorders]. Tijdschrift voor psychiatrie [Journal of Psychiatry], 46, 671-674.

Etter J-F (2005). Theoretical tools for the industrial era in smoking cessation counselling: a comment on West. Addiction, 100, 1041-1042.

Herzog T. (2005). When popularity outstrips the evidence: comment on West. Addiction, 100, 1040-1041.

Hodgins D.C. (2005). Weighing the pros and cons of changing change models: a comment on West. Addiction, 100, 1042-1043.

Prochaska J.O., Diclemente C.C. Norcross J.C. (1993). Reprinted Article. In search of how people change: Applications to Addictive Behaviors. Annual Review of Addictions Research and Treatment, 3, 245-260.

Raes, V., De Weerdt-Van Oene, G., Velasquez, M., De Maeseneer, J. & de Jong, C. (2009). The use of RCQ-D in patients with poly drug abuse, Addiction Research & Theory. Early Online, 1-12

Sutton S. (2005). Another nail in the coffin of the transtheoretical model? A comment on West. Addiction, 100, 1043-1046.

Velasquez M.M., Maurer G.G., Crouch C., Diclementi C.C. (2006). Group Treatment for Substance Abuse: A Stages-of-Change Therapy Manual [Dutch Translation by de Jong C.A.J. & Verbrugge C.A.G.]. Amsterdam, Harcourt Assessment.

West R. (2005). Time for a change: putting the Transtheoretical (Stages of Change) Model to rest. Addiction, 100, 1036-1039.

 

filmpjeimage

Traject van een cliënt

Inschrijven E-zine

Invalid Input
Gelieve akkoord te gaan met onze privacy overeenkomst.
Bekijk de privacy voorwaarden.

Agenda

April
  • 24
    14:00 Kennismakingsbezoek RKJ

    De minderjarigenwerking van De Sleutel in Eeklo, biedt verschillende modules aan voor jongeren met een verslavingsprobleem.  Eén van deze modules voorziet de mogelijkheid om het residentieel programma van het RKJ Eeklo te leren kennen via een bezoek. Wie zich inschrijft krijgt een rondleiding door een ervaringsdeskundige en een medewerker.

    Wanneer? van 14 tot 16 u 

    Waar? RKJ Zuidmoerstraat 165, 9900 Eeklo

    Voor wie? Dit aanbod richt zich tot jongeren samen met hun begeleiders (jeugdzorg, school, CLB,...)

    Inschrijven via tel: verplichte reservatie via 09/3772526. Het aantal plaatsen is beperkt!
    Uw inschrijving is pas definitief nadat wij per mail een bevestiging hebben gestuurd

    meer info

Mei
  • 21
    14:00 Kennismakingsbezoek RKJ

    De minderjarigenwerking van De Sleutel in Eeklo, biedt verschillende modules aan voor jongeren met een verslavingsprobleem.  Eén van deze modules voorziet de mogelijkheid om het residentieel programma van het RKJ Eeklo te leren kennen via een bezoek. Wie zich inschrijft krijgt een rondleiding door een ervaringsdeskundige en een medewerker.

    Wanneer? van 14 tot 16 u 

    Waar? RKJ Zuidmoerstraat 165, 9900 Eeklo

    Voor wie? Dit aanbod richt zich tot jongeren samen met hun begeleiders (jeugdzorg, school, CLB,...)

    Inschrijven via tel: verplichte reservatie via 09/3772526. Het aantal plaatsen is beperkt!
    Uw inschrijving is pas definitief nadat wij per mail een bevestiging hebben gestuurd

    meer info

Juni
  • 19
    14:00 Kennismakingsbezoek RKJ

    De minderjarigenwerking van de Sleutel in Eeklo, biedt verschillende modules aan voor jongeren met een verslavingsprobleem.  Eén van deze modules voorziet de mogelijkheid om het residentieel programma van het RKJ Eeklo te leren kennen via een bezoek. Wie zich inschrijft krijgt een rondleiding door een ervaringsdeskundige en een medewerker.

    Wanneer? van 14 tot 16 u 

    Waar? RKJ Zuidmoerstraat 165, 9900 Eeklo

    Voor wie? Dit aanbod richt zich tot jongeren samen met hun begeleiders (jeugdzorg, school, CLB,...)

    Inschrijven via tel: verplichte reservatie via 09/3772526.. Het aantal plaatsen is beperkt!
    Uw inschrijving is pas definitief nadat wij per mail een bevestiging hebben gestuurd

    meer info

  • Volledige agenda