De Sleutel Logo

Professionals

Hier vind je info op maat van wie beroepshalve met het thema drugs bezig is. Welke drugspreventie is effectief?  Maak kennis met ons aanbod voor leerkrachten en preventiediensten. Wat is evidence based hulp verlenen? Bekijk ons overzicht van goede praktijken en bruikbare meetinstrumenten.

zaterdag 16 juni 2007 00:00

De Therapeutische Gemeenschappen van De Sleutel in een breder perspectief

Mensen die verslaafd zijn, helpen elkaar om te veranderen. Professionele hulpverleners ondersteunen hen in dit proces. Het is eenvoudig gezegd de basis van het concept binnen therapeutische gemeenschappen (TG). Het TG-concept werkt - net zoals de eigen visie van De Sleutel - vanuit een integrale benadering van de cliënt. Onderzoek toont aan dat dergelijke programma's werken. Het basisconcept van de TG kwam in de jaren vijftig vanuit Amerika overgewaaid. De laatste jaren ontstaan er steeds meer TG-toepassingen in functie van bepaalde doelgroepen. Vandaag is het concept zelfs de basis waarmee men probeert kindsoldaten opnieuw op het rechte spoor te krijgen. Hoog tijd om de TG in een breder perspectief te plaatsen.
De historische wortels van het netwerk van De Sleutel komen voort uit het concept van de Therapeutische Gemeenschap. De Sleutel werd in 1974 opgericht door enkele studenten orthopedagogie van de Gentse universiteit, samen met de medewerkers van het Jongeren Advies Centrum (JAC). In een boerderij in de gemeente Mendonk, ten noorden van Gent, kreeg de eerste therapeutische gemeenschap langzaam vorm. De opgenomen cliënten verbleven er 12 maanden en ondergingen tijdens die periode een proces van leren, werken en therapie volgen.

Koen Dhoore, directeur Zorg binnen het netwerk van de Sleutel :'De therapeutische gemeenschap is een van de eerste modellen die aangewend werden als gespecialiseerde behandelingsvorm voor mensen met een verslaving. Het model ontstond eind jaren vijftig in Amerika. De therapeutische gemeenschap als werkvorm, heeft zich in de loop van de voorbije 50 jaar grotendeels in drie fases verder ontwikkeld. De eerste fase was die van de Amerikaanse pioniers van de Synanongemeenschap, een zelfhulpgroep ontstaan vanuit de Alcoholics Anonymous-beweging. In een tweede fase kwamen er professionelen bij om het model mee te bewaken en de groepen te begeleiden'. Diversifiëren is de voorlopig laatste fase, waarbij het oorspronkelijke TG-model zich verder gaat professionaliseren en zich ook toespitst op specifieke doelgroepen, zoals minderjarigen, mensen met psychiatrische stoornis, vrouwen met kinderen, mensen in de gevangenis, ambulante TG voor mensen met mildere sociale en psychische problemen, TG voor mensen met HIV/AIDS.

De kern van dit sterk op verandering gerichte concept werd door o.a. dr. George De Leon, dr. E Broeckaert en dr. M. Kooyman grondig bestudeerd. 'Verandering bij het individu wordt beoogd door in te spelen op sociale en psychologische aspecten. De gemeenschap zelf is hierbij de methode waarmee die verandering ingezet en begeleid wordt. Essentieel aan dit concept is dat elkeen binnen die drugvrije gemeenschap een rol te spelen heeft binnen een bepaalde structuur. Meer zelfs: elke bewoner moét die rol spelen. Even essentieel is echter dat het model systematische feedback van de medebewoners toelaat zodat dit leren binnen een sociale context op gang komt. De bewoners zijn rolmodellen voor elkaar en de groep houdt individuele verandering op het goede spoor. Elke behandelfase weerspiegelt dan telkens het niveau van persoonlijke en sociale verantwoordelijkheid. Dit zijn essentiële TG-concepten die het verschil maken met een traditionele werking in leefgroepen', aldus Koen Dhoore.

Visie op verslaving

Het TG-programma benadert verslaving op een zeer integrale wijze. Verslaving is een stoornis van de hele persoon, en niet één facet ervan. Dit is ook de visie van De Sleutel.In een TG kunnen de bewoners op al die facetten worden aangesproken waarbij in de 3 grote fasen van het programma accenten worden gelegd op het gedrag, emotie en cognitie.
Koen Dhoore :'Eén aspect eruit halen kan eigenlijk niet. De TG's hebben op dat vlak een herstelvisie die veel verder reikt dan louter de schade die druggebruik teweegbrengt beperken. Je bent maar van je verslaving af als ook al die andere facetten in beweging komen die door dat soms langdurig druggebruik ondergesneeuwd zijn geweest'.

Daarnaast is er bij De Léon ook een heel duidelijke visie op de persoon die verslaafd is . 'Wie is die verslaafde, wat karakteriseert die persoon. Van daaruit laten ze zich immers niet zomaar behandelen. Denk aan het manipulatief gedrag, een laag zelfbeeld, moeilijk kunnen omgaan met frustraties, met gezag, gevoelens'. Verslaafden kunnen vaak geen emoties meer tonen. Dat gevoelsleven is soms jarenlang geblokkeerd.' Het effect dat dit heeft, indien die gevoelswereld opnieuw openkomt, kan je niet alleen dragen. Een groep die veiligheid biedt, betekent hierbij een zeer grote steun', zo verduidelijkt Koen Dhoore.

'Verslaving heeft een grote invloed op de persoon. Vandaar die langdurige behandeling. We hebben het immers over een negatief gedragspatroon dat aangeleerd is. Binnen de TG wordt dit stopgezet en wordt een nieuw spoor getrokken. Dit houdt verband met het feit dat onze hersenen niet toelaten om iets af te leren. Je kan niet afleren van te zwemmen, hetzelfde geldt bij verslavingsgedrag. Maar je kunt wel een nieuw gedrag, alternatieven aanleren'.

Dat dit een lang proces kan zijn, hoeft geen betoog, gezien we ook soms van een chronische stoornis kunnen spreken wat ook een voortdurende kwetsbaarheid impliceert (cfr. voedingspatronen wijzigen bij diabates- en hartpatiënten).

De visie op herstel hangt samen met de visie op wat die verslaving met iemand doet. 'Echt herstel is er pas dan als we kunnen zeggen: Ik ben aan het werk, ik ben opnieuw in harmonie met mijn omgeving en familie, ik kan leven zonder drugs.
Eigenlijk is herstel maar mogelijk door een voortdurend leerproces op gang te trekken. Dit stopt niet bij het einde van een behandelperiode'.

Een vierde fundamentele visie van De Léon is die van het goede leven, die een ethisch kader tekent. 'Waar oriënteren wij onze mensen naartoe. Dan hebben we het over de fundamentele waarden: eerlijkheid, respect en verantwoordelijkheid. Dat vertaalt zich binnen de structuur van die TG naar zaken als respect t.o.v jezelf, je medebewoners,, verantwoordelijkheid opnemen, enz,'. Het is daarom voor een goede werking van een TG essentieel dat elke medewerker en bewoner in deze gemeenschap deze waarden steeds opnieuw delen en ze als norm beleven in de hele gemeenschap.

Deze vier visies onderlijnen waarom dergelijk gemeenschapsconcept wordt aangewend als methodiek tot verandering. 'Als elke bewoner het mandaat heeft om iedereen aan te spreken op alles wat niet in de lijn ligt van eerlijkheid, respect en verantwoordelijkheid dan hebben we een zeer krachtig instrument in handen dat in het bijzonder voor mensen met een drugverslaving kan leiden naar een fundamenteel andere en gezonde levenswijze', zo stelt Koen Dhoore.

Effectiviteit

Om het antwoord op deze moeilijke vraag te kunnen nuanceren moeten we vooral ook de doelgroep van een TG verduidelijken: het gaat om mensen bij wie vaak van polydruggebruik sprake is, die vaak ernstige justitiële problemen hebben, die geen of weinig sociaal netwerk hebben, werkloos zijn en psycho-emotionele klachten hebben.

De Drug Abuse Treatment Outcome Study (DATOS, een lange termijnstudie die focust op de resultaten van drughulpverlening en vb druggebruik vergelijkt tussen 12 maanden voor opname en 12 maanden na ontslag) wijst o.a. uit dat cliënten die een TG-behandeling volgden duidelijk lager scoren op gebruik van cocaïne, heroïne en alcohol, dat de werkloosheid afneemt, dat er minder depressieve klachten zijn.

Een gegeven is dat een 30% van het totaal aantal opgenomen bewoners het volledige TG-programma afrondt. De grootste drop out situeert zich in de eerste 90 dagen.
De verblijfsduur in het programma is een belangrijke voorspeller betreffende het resultaat inzake abstinentie en herval in delinquent gedrag: voor mensen die het hele programma (inclusief nazorg via 'tussenhuizen') volgden, is 90% clean en pleegt geen criminele feiten; dit is 50% in de groep die meer dan 1 jaar in behandeling was en 25% voor zii die minder dan een jaar in de TG verblijven.

Het is aangetoond dat de belangrijkste variabele in het al of niet halen van succesvol resultaat, nl de retentie, zelf beïnvloed is door het niveau van betrokkenheid van de familie in het behandelproces. Het is de betrokkenheid/verbondenheid van een bredere gemeenschap, vertegenwoordigd door de familie, die een herstellend mechanisme in zich draagt. Het is immers niet enkel in de begrensde wereld van de TG dat actie moet worden ondernomen tav de drugverslaafde, maar ook de familie, de buurt, de bredere samenleving wordt hiertoe opgeroepen.

Het is niet altijd duidelijk hoe de TG's zich verhouden tot andere behandelprogramma's die zich tot dezelfde doelgroep richten. Het is in elk geval een uitdaging voor de TG's zich maximaal in te schakelen in de zorgcircuits die binnen de geestelijke gezondheidszorg zijn ontstaan als een netwerk van diensten, waaronder dagcentra, residentiële centra binnen en buiten ziekenhuizen, ambulante diensten voor (familie)begeleiding, initiatieven voor zelfstandig wonen etc. Mits enige wijzigingen naar toepassingsvormen is de benadering vanuit een TG op verandering en herstel immers toepasbaar in scholen, opvangcentra, enz.

De traditionele benadering in de TG's ten aanzien van abstinentie, zelfhulp, hiërarchisch, groei etc. wordt uitgedaagd om zich in een meer open benadering in deze zorgcircuits in te schakelen in die bredere beweging van professionalisering (nood aan kennis en toepassing van wetenschappelijke procedures zoals het registreren en meten van de evolutie in een behandeling, zelf-evaluatiemethoden,...), meer familie-georiënteerd werken, alertheid op trends in druggebruik (vb zorgaanbod voor cocaïnegebruikers?),...

Theurapeutisch concept erkend op wereldvlak

Niet alleen het netwerk van De Sleutel werkt volgens het concept van de therapeutische gemeenschappen. In België lopen dergelijke langdurige residentiële programma's o.m. ook bij De Kiem, De Spiegel, Klim Op, Katarsis en over de taalgrens Trempoline en Hautes Fagnes.

Mede als gevolg van het stijgende aanbod binnen de drughulpverlening (dagcentra, kortdurend residentieel, specifiek voor minderjarigen, dubbeldiagnose, gericht op harm reduction,...) verenigden de verschillende TG's zich om de hogere drempel voor dergelijke langdurige programma's te verlagen. Zo bestaat er sinds 1990 een Belgische Federatie van Therapeutische Gemeenschappen. Elk jaar worden meerdere uitwisselingsdagen georganiseerd. Het concept van de TG's wordt echter ook op wereldvlak gedragen. Recent vierde een TG in Ierland haar 30ste verjaardag een TG in Polen bestaat reeds 25 jaar. De Sleutel pionierde dus mee. Ook op Europees en wereldvlak verenigingen de TG's zich. Zo zijn er soortgelijke langdurige zelfhulpprogramma's te vinden in 25 Europese landen. Het overkoepelende EFTC (opgericht in 1981) organiseert o.m. opleidingen in samenwerking met diverse universiteiten (waaronder UG). Van in Zweden tot in Spanje.
Op wereldvlak wordt het TG-concept ondersteund vanuit het WFTC. Deze organisatie telt leden en onderafdelingen o.m. Latijns Amerika (19 leden), in Australië, de Verenigde Staten, en Azië (13 leden). Ook onze afdeling Kunci in Indonesië werkt volgens het TG-principe.

Ook buiten de drughulpverlening wordt het TG-concept als therapautische model gebruikt. Aansluitend bij de diversifiëring die we de laatste jaren naar specifieke doelgroepen zien groeien, zijn er ook toepassingen van die methodiek bijvoorbeeld naar de problematiek van de kindsoldaten. Koen Dhoore: 'Om een veranderingsproces van deze compleet ontspoorde en sterk getraumatiseerde kinderen aan te pakken, kiest men bijvoorbeeld in Columbia voor het TG-model. Dit onderstreept nog eens de kracht van dit integrale concept naar verandering binnen een veilig kader'.

Verslaving is een ziekte

Volg ons op Facebook