dinsdag 30 april 2019 13:22

Stigma, struikelblok op weg naar herstel

Er bestaan in de samenleving veel vooroordelen over verslaving. Helaas ook in de hulpverlening. Uitspraken als ‘Ze hebben het zelf gezocht’ of ‘Ze hebben geen karakter’ zorgen ervoor dat mensen met een verslaving zich vaak afgewezen of buitengesloten voelen. Ze ervaren bovendien drempels in hun zoektocht naar werk, woonst of (vriendschap)relaties. Die vaststellingen waren de motivatie van de stuurgroep vrouwendrughulpverlening om op 18 maart een studiedag te organiseren met als thema ‘Stigma als struikelblok op weg naar herstel’. Een verslag.

In de inleiding kaderde Daisy De Thaey van medeorganisator De Kiem, namens de stuurgroep (waarin ook mensen van De Sleutel, De Kiem, Katarsis en VAD zetelen) waarom er na 20 jaar nog steeds nood is aan een vrouwenwerking. Voor vrouwen met een middelenproblematiek weegt stigma vaak nog zwaarder door dan voor mannen. “Ze beantwoorden als verslaafde vrouw immers niet aan het beeld van de goede moeder en de zorgzame partner. Stigma is ook een subjectief proces dat kan leiden tot een vertekend zelfbeeld”, aldus Daisy die erop wees dat herstel in het gedrang kan komen omdat mensen zich naar hun stigma gaan gedragen.

Bert Plessers (raadgever GGZ van minister Vandeurzen) werkte jaren geleden als jobstudent in een palletbedrijf op dezelfde werkvloer als psychiatrische patiënten. “Dat liep heel vlot, het werken gebeurde in een sfeer van wederzijds respect zonder taboes of vooroordelen. Iedereen heeft immers een eigen geestelijke gezondheid”, zo opende Plessers de eerste lezing van de studiedag. Hij wees erop dat het in de praktijk moeilijker blijkt om geld los te weken voor de geestelijke gezondheidszorg dan voor bejaarden of gehandicapten. Het is ook zo dat de identiteit van mensen met een psychisch probleem samenvalt met hun ziekte. Dat is niet zo bij mensen met een mentale beperking. Om stigma beter te bestrijden moeten hulpverleners voldoende empathisch zijn. Ze dienen de patiënt als mens te willen zien.

“Life is not about waiting for the storm to pass. It’s about getting out there and dancing in the rain”

De prevalentiecijfers tonen ook aan dat Vlaanderen extra moet inzetten op psychische kwetsbaarheid. 20 procent van alle minderjarigen en hun context kampen met psychische problemen die reguliere zorg nodig hebben. De drempels naar zorg zijn – onder meer via acties als Te Gek en Rode Neuzen –  dan wel verminderd, de problematiek van stigma verdient toch meer aandacht. “Het leidt tot verminderde toegang tot opleiding en werk, passende gezondheidszorg, sociale relaties en participatie. Het decreet met betrekking tot de organisatie en ondersteuning van het geestelijk gezondheidsaanbod (zie kader) moet hieraan verhelpen”, aldus Plessers. Zelfzorg en informele zorg zijn hierbij het uitgangspunt.

Nieuw decreet zet prominent in op wegwerken stigma

Zelfzorg, ondersteuning van de context, meer inzet van ervaringsdeskundigen,… In het recent goedgekeurde decreet met betrekking tot de organisatie en ondersteuning van het geestelijk gezondheidsaanbod wordt sterk ingezet op destigmatisering. Dit decreet heeft als doel de geestelijke gezondheid te verbeteren op Vlaams bevolkingsniveau door een kwaliteitsvolle zorg voor geestelijke gezondheid te garanderen in alle sectoren van de samenleving, die gericht is op herstel, levenskwaliteit en participatie van alle gebruikers in een samenleving die vrij is van stigma en discriminatie. Zo schrijft het decreet aan netwerkpartners voor om met hun geestelijke gezondheidsaanbod in te zetten op de geestelijke gezondheidscompetenties van alle burgers, op destigmatisering en op de sociale inclusie van personen met psychische zorgnoden, en dat in de vorm van zowel populatiegerichte acties als individugerichte

froyen 

© Esma Alouet 

 

 

Het verhaal van Brenda Froyen was het levende bewijs dat stigma doorbreken je herstel kan bevorderen ondanks een zogenaamd psychiatrisch CV. 

 

Verder maakte de performance van Brenda Froyen (webredacteur Psychosenet) een sterke indruk tijdens de studiedag. Het verhaal van Froyen was het levende bewijs dat stigma doorbreken je herstel kan bevorderen ondanks een zogenaamd psychiatrisch CV. Ze vertelde dat ze na de bevalling van haar derde zoontje een kraambedpsychose kreeg. Die aandoening treft één op duizend vrouwen. De psychose haalde haar leven en dat van haar omgeving helemaal overhoop. Brenda kreeg te maken met hallucinaties waarbij de grens tussen realiteit en waan vervaagden. In haar boek “Kortsluiting in mijn hoofd” vertelt ze over de daaropvolgende gedwongen opname en over de vaak willekeurige, soms vernederende behandeling die ze ervaarde als psychiatrische patiënt (na diagnose bipolaire stoornis en de prognose levenslange medicatie, herval, geen werk). Met haar getuigenis op de studiedag maakte Froyen duidelijk dat ze – ondanks haar periode in depressie – veel geluk heeft gehad. Haar omgeving bleef haar steunen tijdens het herstel. Haar man en familie lieten haar persoon niet samenvallen met de diagnose. Ze kon nadien ook aan de slag blijven als docente aan de hogeschool. Ze worstelde wel met diverse aspecten van stigma: “Ik wilde me nog meer bewijzen op mijn werk”, “Is het mijn eigen schuld”,… 

Ali Weerman (ervaringsdeskundig, lector Hogeschool Windesheim, Zwolle) bracht als partner van een verslaafde het verhaal over stigma als emancipatorische kracht. Weerman wees erop dat stigma de illusie hooghoudt dat er zoiets als maakbaarheid bestaat (pleidooi voor ziektemodel). Ze stelde de maatschappelijke norm in vraag die vereist dat zelfcontrole overal mogelijk is. Ze besteedde uitvoerig aandacht aan de chronische schaamte als gevolg van zelfstigma. Te weinig interventies besteden volgens haar aandacht aan die schaamtegevoelens. Schaamte is nochtans een voortdurende bron van psychisch leed (“tot geheimhouding eigenlijk erger wordt dan het geheim zelf”). Iets wat de groeiende suïcidecijfers kan verklaren (drie per dag in Vlaanderen, volgens Dhr Plessers).

weerman

 

 

 

© Esma Alouet 

"Te weinig interventies besteden volgens ervaringsdeskundige aandacht aan schaamtegevoelens," zo stelt Ali Weerman

Weerman: “Ook binnen de zorg stigmatiseert men. Een ggz-organisatie kan overal mee omgaan, met de zwaarste psychiatrische problematiek, maar rond stigma is men plots handelingsverlegen”. Ze ijvert ervoor om de schaamte te doorbreken door ruimte te geven aan ervaringskennis. Weerman: “Het benutten van ervaringskennis van hulpverleners vraagt echter dat ze leren omgaan met afwijzing, stigma, het opspelen van trauma en met verwarring over de beroepsidentiteit. Ervaringskennis is schaamtevolle kennis om trots op te zijn. En als ervaringsdeskundige kan je mee resoneren”. Soms helpt het om ervaring in te brengen zonder te zeggen dat men zelf heeft meegemaakt. “Als partner van ben ik trots dat ik heb durven aangeven dat ik zelf slachtoffer ben. Op het werk mocht mijn ontwrichting zichtbaar zijn, inclusief mijn schaamte. Schaamtevolle ervaringen kunnen ook een bron van kennis zijn. Schaamte durven toelaten vraagt de moed om te zijn. Het vraagt lef om een stigma als een geuzenteken – als teken van protest – te laten bestaan. We hebben niet alles in de hand, de maakbaarheid is beperkt. Er is hoop en compassie nodig“, zo besluit Ali Weerman.

Cliënten zetten stigma op de agenda

Anonieme getuigenissen en verhalen van cliënten onderstreepten tijdens de studiedag het belang van het thema. Ook een recente bevraging bij cliënten van De Sleutel bevestigt dat het thema stigma erg leeft: cliënten zelf oordelen dat De Sleutel als organisatie de verantwoordelijkheid heeft om een rol te spelen in het wegwerken van stigmatisering.

Nelson Mandela: “Stigma kills far more than the disease”

Verder benaderde prof. Piet Bracke stigma vanuit sociologische hoek (lees hier) en werd stigma ook door dr Hendrik Peuskens bekeken door een genderspecifieke bril (hier komen we later op terug).

 

Paul De Neve (april 2019)

 

Aanverwante info

lees hier het interview met Prof. Piet Bracke :
Stigma bemoeilijkt herstel: op zoek naar oplossingen

Latest from Paul De Neve

back to top